Sprekers Nacht van de Filosofie Fryslân 2010

Joke Hermsen        DickPels

Joke J. Hermsen

Stil de tijd
‘Stil de tijd’ is de titel van de lezing (en het boek) waarin schrijfster Joke J. Hermsen een pleidooi houdt voor een langzame toekomst. Volgens Hermsen wordt in onze samenleving het gevoel dat de tijd ons in een wurgende greep houdt, steeds overheersender. Druk bezig zijn en een overvolle agenda hebben is synoniem met een succesvol bestaan. Leegte, rust en niets doen zijn geen inspiratiebronnen meer, maar de angstaanjagende voorboden van een bestaan in de marges van de maatschappij. ‘Geen tijd hebben’ lijkt dan ook een fundamentele ervaring van deze tijd te zijn. Vanuit het gedachtegoed van Henri Bergson, Ernst Bloch, Peter Sloterdijk en Emmanuel Levinas ontwikkelt Hermsen een nieuwe visie op het fenomeen tijd, waarin zij een onderscheid aanbrengt tussen kloktijd en innerlijke tijd. Zij stelt belangrijke vragen als `Van wie is de tijd?' en ‘Bestaat er nog een persoonlijke tijd?' Tegen de huidige tijdgeest in verkent zij bovendien het belang van rust, verveling, aandacht en wachten. Ten slotte schetst Hermsen de politieke en sociale gevolgen van onze rusteloze en in meerdere opzichten op drift geraakte samenleving.

Joke J. Hermsen debuteerde in 1998 met de roman Het dameoffer, gevolgd door de romans Tweeduister, De profielschets en De liefde dus en recent Stil de tijd.

 

Dick Pels

Populisme en individualisme 
Het ‘witte’ populisme van Pim Fortuyn, Rita Verdonk en Geert Wilders staat dichter bij onze liberaal-democratische idealen dan velen graag zouden toegeven. De opkomst van een meer individualistische en geëmancipeerde samenleving vanaf de jaren zestig heeft veel positiefs gebracht, maar laat ook donkere keerzijden zien. Het moderne populisme kan niet goed worden begrepen wanneer we de verbinding met idealen als persoonlijke autonomie, zelfontplooiing en individuele soevereiniteit over het hoofd zien. De nieuwe mix van individualisme, consumentisme en nationalisme van het naoorlogse Europese populisme ontsnapt aan onze traditionele denkschema’s. In zijn lezing bespreekt socioloog Dick Pels die nieuwe notie van de individualistische volksdemocratie (‘nationaal-individualisme’) en onderwerpt hij deze aan kritiek. Pels is directeur van het wetenschappelijk bureau van GroenLinks. Recente boeken van zijn hand zijn De geest van Pim, Een zwak voor Nederland, De economie van de eer en Opium van het volk.

BaukjePrins   HarryKunneman

Baukje Prins

Individualisme en tolerantie  
Zelfontplooiing en persoonlijke vrijheid, en in het verlengde hiervan de gelijkberechtiging van vrouwen en homoseksuelen, worden vaak opgevoerd als essentiële kenmerken van de (Nederlandse) nationale identiteit. Deze verworvenheden dienen met hand en tand verdedigd te worden, zowel tegenover de oprukkende regelgeving van de Europese Unie als tegenover conservatieve immigranten-groepen, zoals orthodoxe moslims. Baukje Prins onderzoekt in hoeverre het mogelijk is om tegemoet te komen aan het gelijktijdige verlangen naar persoonlijke vrijheid en nationale gemeenschap dat in dit nationaal-individualisme wordt belichaamd, door de oer-Hollandse deugd van tolerantie nieuw leven in te blazen.

Baukje Prins is lector Burgerschap en Diversiteit aan de Haagse Hogeschool. Naast haar boek Voorbij de onschuld. Het debat over integratie in Nederland publiceerde zij over onder meer de relatie tussen multiculturalisme en feminisme en de rol van religie in de hedendaagse samenleving. Momenteel werkt ze aan de afronding van Klasgenoten, een boek over inter-etnische relaties in Nederland aan de hand van de levensverhalen van haar Friese en Molukse klasgenoten uit de jaren zestig.

 

Harry Kunneman

Het ongemak van het consumentisme
In de lezing ‘Het ongemak van het consumentisme’ gaat socioloog Harry Kunneman in op de verleidingen van het consumentisme en op de aantrekkingskracht die de economie van het egoïstische ‘dikke-ik’ wereldwijd uitoefent. China, Brazilië en India staan klaar om het stokje van de economische vooruitgang en het onbegrensde consumentisme over te nemen van het Westen.
Voor ons liggen grote bezuinigingen en afnemende economische groei in het verschiet. Is dat alleen maar nadelig, of doemen hier ook nieuwe kansen op om een andere, duurzame invulling te geven aan  het idee van rijkdom en maatschappelijke vooruitgang?

Harry Kunneman is hoogleraar aan de Universiteit voor Humanistiek in Utrecht waar hij de leerstoel sociale en politieke theorie bekleedt. Hij publiceerde een tiental boeken en bundels en vele artikelen op het gebied van de sociale theorie en de filosofie van de menswetenschappen, waaronder Voorbij het dikke ik: bouwstenen voor een kritisch humanisme.

ElsMaeckelberghe   CoenSimon

Els Maeckelberghe

‘Op uw gezondheid’ is de titel van een workshop van ethiekdocente Els Maeckelberghe over de geneugten en lasten van mondige patiënten. Van hedendaagse patiënten wordt verwacht dat ze in alle vrijheid beschikken en beslissen over eigen lijf en leden: googelen welk ziekenhuis voor welke behandeling de beste reputatie heeft; nauwkeurig afwegen welke behandeloptie het meest geschikt is. Zorgverleners dienen dan weer grenzen te stellen aan de ongebreidelde verzoeken van patiënten; goede zorg te leveren binnen financiële grenzen; aandacht te besteden aan het lichamelijk, psychisch en spiritueel welbevinden van zorgvragers. Wordt van zorgvragers en zorgverleners niet gevraagd super(wo)man te zijn? In de workshop wordt onderzocht wat geneugte en wat last is van de vrijheid. Els Maeckelberghe is zelfstandig trainer. Daarnaast is ze als universitair docent ethiek verbonden aan het UMCG in Groningen.

 

Coen Simon

Sommige gebeurtenissen zijn zó toevallig dat het moeilijk is er geen boodschap in te zien. Maar een boodschap waarvan? Van een andere werkelijkheid? Schrijver en filosoof Coen Simon houdt een pleidooi voor de persoonlijke ervaring. Deze dreigt namelijk ten onder te gaan in de simplistische strijd tussen geloof en wetenschap. Hij voert u mee langs de randen van het denken en hoopt zo’n onverwachte kijk te geven op het geheugen, de tijd, op weten-schap en magie, dat niemand nog verlangt naar een andere werkelijkheid dan de onze. Coen Simon is bekend van het boek Waarom we onszelf zoeken maar niet vinden. Onlangs verscheen van hem Zo begint iedere ziener. Een filosofische ontdekking van de wereld.

ArieAltena    ConstantDullaart

Arie Altena

Social Networks zoals Hyves en Facebook hebben de afgelopen drie jaar veel gebruikers en aandacht getrokken. Maar hoe verhouden technologie en vrijheid zich binnen die networks eigenlijk? Dat is de vraag die Arie Altena probeert te beantwoorden. Zonder de ogen te sluiten voor de positieve ontwikkelingen die de networks met zich meebrengen, wil hij de interactie en de communicatie die deze instrumenten mogelijk maken bekritiseren. Deze kritiek ligt in het verlengde van Jaron Lanier’s ’You are not a gadget’. Lanier bekritiseert onder andere de voorgevormdheid van de uitwisseling, de 'multiple choice' persoonlijkheid van Facebook, de ideologie van de ’wisdom of crowds’, en verbindt dit ook aan de alomtegenwoordigheid van 'grote bekken' en 'trolls'.

Arie Altena is literatuurwetenschapper, publicist en docent. Hij schrijft over kunst, cultuur, internet en literatuur.

 

Constant Dullaart

Wat is de rol van de hedendaagse beeldtaal, en wat is de invloed van digitale beeldbewerkingstechnieken in het moderne leven? Internetkunstenaar Constant Dullaart toont de invloed van representatie en vorm aan de hand van eigen werk, en dat van andere kunstenaars. Voorbijkomende thema's zijn de Beeldenstorm, censuur, zelfrepresentatie, voyeurisme, en de esthetische kwaliteiten van de domeinnamen-infrastructuur op het internet.

Consant Dullaart studeerde aan de Gerrit Rietveld Academie en de Rijksakademie voor Beeldende Kunsten in Amsterdam. Behalve als kunstenaar, fotograaf, docent en curator, was hij een van de schrijvers voor het televisieprogramma De Staat van Verwarring, en was hij presentator van de eerste aflevering van het VPRO-programma Nachtpodium.

foto Ronald Fransen   verplaetse

Ronald Fransen

Is vrijheid iets dat afhankelijk is van de omstandigheden of bestaat er zoiets als absolute vrijheid, los van de omstandigheden? Dat is de centrale vraag in de interactieve workshop ‘Filosofie en Vrijheid’ die wordt verzorgd door Ronald Fransen van de School voor Praktische Filosofie en Spiritualiteit. Volgens Fransen leven velen van ons op de automatische piloot. De dingen gebeuren weinig bewust. Hij noemt dit een wereld van gevangenschap. Maar is er ook een andere manier van leven mogelijk? Is het mogelijk de gevangenschap van de dingen doen zoals die altijd worden gedaan, in te ruilen voor een leven van bewust de dingen doen? Tijdens een socratisch gesprek laat Ronald Fransen zien dat werkelijk in vrijheid leven inhoudt dat we alle kwaliteiten die we hebben, moeten toepassen in de dingen die we doen. Echte vrijheid bereiken we volgens Fransen slechts door kennis over onszelf, over het beheersen van onze emoties, over het onder controle krijgen van negativiteit, en door het ervaren van meer eenheid en evenwicht.

 

Jan Verplaetse

Wij voelen ons vrij. Dit valt niet te ontkennen. De westerling beschikt over politieke rechten om zijn mening te uiten en financiële autonomie om zich geluk aan te schaffen. Ja, zelfs in die mate dat enkelingen zich ongemakkelijk gaan voelen bij te scherpe woorden en te volle winkelrekken. In wijsbegeerte, wetenschap en recht is de vrijheid veel minder riant, stelt de Vlaamse moraalfilosoof Jan Verplaetse in zijn lezing ‘Het ongemak van de vrijheid. Hoezo?’. Als nooit tevoren ligt de individuele, vrije en bewuste keuze onder vuur waardoor autonomie, authenticiteit en verantwoordelijkheid illusies lijken. Jan Verplaetse is de auteur van onder andere Het morele brein ( 2006) en Het morele instinct: over de natuurlijke oorsprong van onze moraal (2008).

     

Dirk Schutter

Voor de joodse filosofe Hannah Arendt (1906-1975) is vrijheid de zin van het politieke. Vrijheid is volgens haar niet gesitueerd in de wil, en heeft niets te maken met soevereiniteit. Vrijheid krijgt juist gestalte in het typisch menselijke vermogen om iets nieuws te beginnen en om te handelen. De politieke wereld krijgt vorm doordat mensen samen handelen en zo macht uitoefenen.

De Vlaamse filosoof Dirk De Schutter houdt een lezing over de betekenis van het begrip vrijheid bij Hannah Arendt. De Schutter vertaalde het boek ‘Totalitarisme’ van Arendt en publiceerde het werk Het ketterse Begin: Arendt over de filosofie van het actieve leven.